Kirim-Kongo kanamali atesi (KKKA) etkeni virüs olan bir enfeksiyon
hastaligidir. Hastalgin etkeni olan virüsün tasiyicisi olarak rol alan keneler,
yabani hayvanlar, çiftlik hayvanlari ve insanlar arasinda virüsün tasinmasina ve
çogalmasina aracilik etmektedirler.
Kirim-Kongo kanamali atesi dogal dengenin degisimiyle (iklim, bitki
örtüsü, yabani hayvan sayisindaki artis vb.) dogrudan ilgili bir hastaliktir.
Nitekim hastaligin ilk olarak tespit edildigi Kirim’da da hastalik dogal
dengelerdeki degisiklik sonucunda ortaya çikmistir. Insanlarin girisi yasaklanan
ve tarima kapatilan bölgeler, birkaç yil sonra tekrar tarima açildiginda hastalik
görülmeye baslamistir.
Dogal dengelerin bozulmasinda ve buna bagli olarak hastaligin
görülmesinde sürekli avlanma yasagi veya kontrolsüz avcilik ve yayla yasagi
gibi faktörlerin de önemli etkileri bulunmaktadir.
Dogal hayatta yaban hayvani sayisindaki artis, kenelerin kan emleri ve
üremeleri için uygun ortamin olusmasina zemin hazirlamakta olup bu durum,
zaten çok fazla sayida yumurta yumurtlama özelligi olan kene sayisinin hizla
artmasina sebep olmaktadir.
Ülkemizde hastalikla iliskili bulunan kene türü yaban hayati ile çok
yakindan iliskilidir. Bu kene yasama dönemlerinin bir bölümünde yaban
hayvanlarindan kan emerken, hayatinin diger evresinde özellikle çiftlik
hayvanlarindan kan emmektedir. Yogun kene varliginin olmasi, insanlarin
kenelerle daha çok karsi karsiya kalmalari anlamina gelmektedir.
Virüsün, küçük odaklar seklinde yaban hayvanlari ile kene arasinda
devamliligini sagladigina inanilmaktadir. Hastalik, yaban hayati ile insanlarin iç
içe oldugu bölgelerde kene sayisinin artisina bagli olarak çikmaktadir. Ayrica
yerden beslenen kuslar ile (keklik, çulluk, karga vb.) göçmen kuslarin da
kenelerin baska alanlara tasinmasinda etkili oldugu bilinmektedir.
Söz konusu kene kurak ve yari kurak bozkir iklimini sevmekte ve
genellikle bozkir ile diger iklimlerin kesisme yerlerinde, kuru taban örtüsüne
sahip bodur ormanlik (mese, geven vb.) alanlarda yaygin olarak görülmektedir.
Özellikle vadilerle çevrili daglik alanlarin yamaçlari, yaban hayvanlarinin daha
sik dolastigi alanlar oldugundan keneler açisindan hayli zengin bölgelerdir.
Yaban hayvanlari ile evcil hayvanlarin karsilasmalari veya gece gündüz
farki da olsa ayni veya yakin alanlari kullanmalari ile evcil hayvanlara kene
geçisi olmakta ve virüs için yeni çogalma alanlari olusmaktadir. Evcil
hayvanlara yapismak suretiyle beslenen enfekte kenelerin yumurtalariyla,
otlaklar ile hayvanlarin yasadigi diger alanlar da riskli alanlar haline
gelebilmektedir.
Virüsler hayvanlarda genellikle belirti veren bir hastaliga yol
açmamaktadir. Hasta insanlarin kanlariyla kontrolsüz temas ile insandan insana
hastaligin geçmesi de söz konusudur.
Hastaligin tedavisinde uygulanabilecek etkililigi bilimsel olarak
ispatlanmis bir ilaç ile yine etkinligi bilimsel çevrelerce kabul görmüs
uygulanabilir bir asi mevcut degildir. Bazi Dogu Avrupa ülkelerinde geçmiste
kullanilan KKKA asilari da uygulanabilir olarak görülmemistir.
KKKA hastaliginin kontrolünde bilinçli korunma tedbirlerinin alinmasi
hayli önem kazanmaktadir. Epidemilerin kontrolünde, kisisel korunma
önlemlerinin alinmasi ve kene sayisinin azaltilmasi amaçlanmaktadir.
Kisisel korunma önlemleri KKKA riski olmasa bile, kenelerle bulasabilen
diger hastaliklardan da korunmak için her zaman uygulanmasi gereken
hususlardir.
• Kene riski olan yerlerde bulunuldugunda, vücudu tamamen örtecek
giysiler giyilmeli ve açik renkli elbiseler tercih edilmelidir.
• Kenelerin vücuda girebilecegi açikliklarin kapatilmasi önemlidir
(Pantolon paçalarinin çorap içine konulmasi, çizme giyilmesi vb.).
• Kirsal alanlara gidildiginde vücudun açikta kalan kisimlarina repellent
olarak bilinen böcek kovucu maddelerin sürülmesi, kenelerin birkaç
saat vücuda yaklasmalarini engellemektedir.
• Dis elbiselere, yikamaya da dayanikli olan, etki süresi uzun kene
öldürücü ilaçlar (insektisit) sürülmesi etkili bir korunma araci
olabilmektedir.
• Vücut kene yönünden sik sik kontrol edilmeli, kene varsa bir pens
veya cimbizla, kenenin deriye yapistigi yerden tutulup saga sola
oynatilarak çivi çikarir gibi çikarilmalidir. Kene vücuttan ne kadar kisa
sürede çikarilirsa hastalik riski de o kadar azalmaktadir.
Keneyi vücuttan uzaklastirma konusunda bilgi sahibi
olmayanlar disinda, vücuda yapismis kenenin uzaklastirilmasi için
saglik kurulusuna basvurmaya gerek bulunmamaktadir. Vücuttan
kene uzaklastirmak usulünce yapildigi takdirde kolayca ve risksiz
yapilabilecek bir islemdir. Kene çikarildiktan sonra kenenin
yapistigi yere tentürdiyot gibi antiseptik maddeler sürülmelidir.
Vücudundan kene yapisan kisiler 10 gün kadar ani baslayan
ates, bas agrisi, yogun halsizlik, bulanti ve kusma gibi sikâyetler
yönünden kendilerini izlemeli, böyle bir sikâyetin olmasi
durumunda en yakin saglik kurulusuna basvurmalidir.
• Vücuttan uzaklastirilan keneler çamasir suyu, alkol veya insektisit
içine atilarak öldürülmelidir.
• Vücut üzerindeki keneler öldürülmemeli ve patlatilmamalidir.
• Keneleri vücuttan uzaklastirmak amaciyla üzerlerine sigara basmak
veya kolonya ve gazyagi dökmek gibi yöntemlere basvurulmamalidir.
• Insanlarin veya hayvanlarin kanlarina korunmasiz temas
edilmemelidir.
Hastaligin bulasmasindan birincil derecede sorumlu oldugu bilimsel
olarak da ortaya konmus olan kenelerin son konaklarinin özellikle sigirlar
basta olmak üzere çiftlik hayvanlari olmasi dolayisiyla, bu hayvanlarda
kene mücadelesi yapilmasi gerekir.
Bu mücadelenin hayvancilikla ugrasan vatandaslara birakilmadan,
risk altindaki tüm bölgelerde kontrollü ve es zamanli bir sekilde,
kampanya tarzinda yapilmasi önemlidir.
Kene sayisini kontrol altina almak amaciyla çevreye yönelik genis
ilaçlama yapilmasi gerekli görülen bir uygulama degildir. Keneleri
dogadan tamamen yok etmek de mümkün degildir. Ayrica, yogun
ilaçlamalarin dogal dengelerin bozulmasina ve yeni problemlerin ortaya
çikmasina yol açabilecegi de unutulmamalidir.
Park ve mesire yerleri gibi dar alanlarda ise çok yogun kene olmasi
durumunda, çevreye ve halk sagligina yönelik etkileri iyi bilinen insektisit
ilaçlarin uzmanlarin kontrolünde yapilmasi faydali olabilir.
